Pięciolinia dla gitarzysty: pięć rzeczy, które wystarczą

Nut nie musisz umieć, żeby grać przy ognisku. Ale kiedy dostajesz kartkę z melodią, albo kiedy w naszym utworze włączasz Nuty obok Tabulatury, warto rozumieć, co się na niej dzieje. Okazało się, że przy gitarze wystarczy pięć rzeczy i wszystkie mieszczą się w jednym artykule. Reszty nauczysz się przy okazji albo nigdy, i nic złego się nie stanie.

Klucz jest jeden i zawsze ten sam

Pianista czyta dwa klucze naraz, Ty czytasz jeden: wiolinowy. Ten zawijas na początku pięciolinii nie zmienia się w żadnym utworze gitarowym, więc potraktuj go jak logo na kartce i przestań o nim myśleć.

Jedna rzecz jest za to warta zapamiętania, bo tłumaczy późniejsze zdziwienie: gitara brzmi o oktawę niżej, niż jest zapisana. Ta sama nuta zagrana na fortepianie zabrzmi wyżej. Robi się tak po to, żeby cała gitara zmieściła się na jednej pięciolinii zamiast na dwóch, i dlatego czasem widuje się klucz z ósemką pod spodem.

Pięć linii i cztery pola, a nazwy się nie zmieniają

Czytasz od lewej do prawej, jak książkę, a im wyżej siedzi nuta, tym wyższy dźwięk. Linie licząc od dołu to E, G, B, D, F, a pola od dołu to F, A, C, E, czyli słowo FACE. Anglosaskie kursy uczą linii zdaniem „Every Good Boy Does Fine”, a polskie wydanie jednego z podręczników ma własne: „Edward Głośno Brzdąka Drutem po Fajerce”. Na pola jest tam słowo FACET, czyli FACE z dorzuconym na końcu „t”. Oba zdania kodują nazwy anglosaskie, więc druga linia od dołu to B.

Tu wraca ta sama pułapka, co przy nazwach strun: my piszemy B, a polskie śpiewniki w tym miejscu piszą H i literę B rezerwują dla dźwięku o pół tonu niżej. Jeśli więc gdzieś zobaczysz linie opisane jako e, g, h, d, f, to jest ten sam zapis, tylko drugim alfabetem.

Nuty, które nie mieszczą się na pięciu liniach, dostają własne krótkie kreski nad albo pod pięciolinią. Nazywają się linie dodane i nie znaczą nic więcej niż „pięciolinia jest tu za krótka”.

Sześć pustych strun ma na pięciolinii stałe adresy

To jedyna tabelka, którą warto tu poznać na pamięć, bo od niej liczy się wszystko inne. Kolumna „brzmi” podaje dźwięk, który słyszysz, a kolumna obok mówi, gdzie ten dźwięk siedzi na kartce. Różnią się o oktawę i to nie jest błąd tabelki, tylko ta sama oktawa, o której czytasz wyżej.

struna	brzmi	na pięciolinii
1, najcieńsza (e)	E4	czwarte pole, najwyższe
2 (B)	B3	trzecia linia, środkowa
3 (G)	G3	druga linia od dołu
4 (D)	D3	pole tuż pod pięciolinią
5 (A)	A2	druga linia dodana pod spodem
6, najgrubsza (E)	E2	czwarte pole pod spodem

Cyferka przy literze mówi tylko, w której oktawie dźwięk leży: E2 z najgrubszej struny i E4 z najcieńszej to ta sama litera dwie oktawy od siebie. Stuknij oba w widgecie niżej, a usłyszysz, jak daleko im do siebie.

Krzyżyk podnosi o próg, bemol obniża o próg

Krzyżyk przy nucie podnosi ją o pół tonu, a pół tonu na gitarze to dokładnie jeden próg. Bemol obniża o tyle samo, a kasownik cofa jedno i drugie. Znak działa na wszystkie nuty tej nazwy do końca taktu, nie tylko na tę jedną, przy której stoi, i o tym najłatwiej zapomnieć.

Warto przy okazji zapamiętać dwie pary, które sąsiadują bez żadnego znaku: E i F oraz B i C. Na gryfie leżą na progach obok siebie, więc jeśli szukasz F, to jest to próg zaraz za E.

Metrum mówi, ile się liczy, kreska mówi, kiedy od nowa

Dwie cyfry na początku to metrum. Górna mówi, ile miar mieści się w takcie, dolna, jaka nuta jest miarą: 4/4 to cztery ćwierćnuty, 3/4 trzy, a 6/8 sześć ósemek. Nuty w takcie muszą się zsumować dokładnie do tej liczby i wtedy stawia się pionową kreskę taktową. Podwójna kreska na końcu znaczy koniec utworu.

Po co Ci to, skoro masz tabulaturę

Bo tabulatura i pięciolinia odpowiadają na różne pytania i żadna nie zastąpi drugiej. Tabulatura mówi, gdzie postawić palec, i robi to bezbłędnie, bo podaje strunę i próg. Pięciolinia mówi, jak wysoki jest dźwięk i jak długo trwa, a tego w tabulaturze po prostu nie ma.

W naszym utworze nie trzeba wybierać: Nuty i Tabulatura stoją obok siebie i obie podświetlają się w rytm. Patrzysz na cyfry, a rytm bierzesz z ruchu podświetlenia i z nut nad nimi. To jest najtańszy sposób nauki czytania, jaki znam: nie uczysz się nut, tylko przez tydzień patrzysz na nie przy graniu.

Co mnie w tym myliło

Przez pierwszy miesiąc szukałem dla każdej nuty jednego miejsca na gryfie. E z górnego pola pięciolinii leży na piątym progu drugiej struny i na pustej pierwszej strunie, i to jest dokładnie ten sam dźwięk. Kiedy to zrozumiałem, przestałem szukać właściwego miejsca, a zacząłem wybierać wygodniejsze; do tego czasu warto czytać w pierwszej pozycji, czyli przy siodełku, bo tam wyborów jest najmniej.

Druga rzecz to dwie różne oktawy pomylone w jedną. Cała gitara brzmi oktawę niżej niż zapis, bo tak jest zbudowana. Osobno zdarza się nad nutami napis 8va, który każe zagrać oktawę wyżej, niż napisano, i dotyczy tylko tego fragmentu. Przez tydzień myślałem, że to jedno i to samo.